Polski English

Al-Hakim Ali Al-Mansur

 

ROZDZIAŁ IV

AL-HAKIM ABU ALI AL-MANSUR

 

Egipt Fatymidów

 

Przez 270 lat rządów fatymidzkich okresem, który najciekawiej wpisał się w dzieje arabskich władców muzułmańskich był okres kalifów egipskich. Teren ten po trzech nieudanych kampaniach wojennych został w końcu podbity przez chrześcijańskiego generała Jawhara w 969 roku. Ten sam generał zdobył dla Fatymidów Mekkę i Medynę oraz wkroczył ze swoim wojskiem do Syrii, którą udało się zawładnąć tylko do granic Aleppo. Do dynastii fatymidzkiej należał także cały Jemen oraz Sycylia. Imperium czerpało swoją siłę ekonomiczną z bardzo szybko rozwijającego się handlu w dolinie Nilu, która zaczęła zastępować Mezopotamię jako dogodna droga handlowa pomiędzy Afryką orientalną i Azją nadmorską oraz morzem Śródziemnym, Bizancjum i Europą z drugiej strony.

Kasę kalifa egipskiego zasilały podatki z ziemi, produkcji rolnej, rzemiosła ze środkowego i górnego Egiptu, z handlu rzecznego, morskiego i karawan. Podatki w prowincjach przeznaczone były na ich utrzymanie, przede wszystkim na wojsko i wydatki gubernatora. Silnie rozbudowana administracja powodowała biurokrację i korupcję dygnitarzy, którzy szybko bogacili się obracając państwowymi pieniędzmi. O finansowym charakterze rządów Egiptu świadczy to, iż większość ministerstw miało za zadanie kontrolę przychodów i rozchodów państwa.

Rządy w Kairze nie obejmowały swoim zasięgiem całego imperium w znaczeniu kontinuum terytorialnego, a ograniczały się tylko do miast wyposażonych w garnizon wojskowy i gubernatora. Obszarem rolnym interesowano się tylko w czasie zbierania podatków. Przez resztę roku obszary uprawne pozostawały pod jurysdykcją plemion beduińskich, które odpowiednio dzieliły między sobą strefy wpływów. Gwałtowny wzrost demograficzny notowany od roku 989 oraz zmiany klimatyczne powodujące niedostatek opadów deszczu prowadziły do pauperyzacji ludności zamieszkującej obszary wiejskie. Zubożałe społeczeństwo łatwo poddawało się wpływom przywódców antypaństwowych ruchów i rebelii.

Imperium Fatymidów obejmowało ogromny obszar. Wiązało się to z dużym zróżnicowaniem narodowościowym, religijnym oraz materialnym jego mieszkańców. Rządy takim społeczeństwem nie należały do łatwych. Każda z grup uzurpowała sobie prawo do realizacji swoich zamierzeń politycznych, ekonomicznych i religijnych. Obok siebie żyli walcząc lub współpracując ze sobą Magrebczycy, Afrykańczycy, Berberzy, Turcy, Irakijczycy, Syryjczycy. Byli to wyznawcy różnych religii: szyici, sunnici, chrześcijanie, żydzi oraz wyznawcy religii politeizmu.

Administracja państwowa kierowana była przez urzędników koptyjskich i Irakijczyków, lub Żydów pochodzenia irackiego. Wojsko zdominowane przez wojowników z Maghrebu oraz Turków i czarnych wojowników, z powodu wewnętrznych walk było słabe i nieudolne. Sytuację tę chętnie wykorzystał kalif al-Hakim do swoich spektakularnych intryg takich, jak podpalenie Fustat.

Silne lobby tworzyli Berberzy, zwłaszcza plemię Kutama, powiązane z dynastią od początku jej stworzenia. Domagało się ono przewodnictwa nad innymi grupami etnicznymi. 

Chrześcijanie i żydzi nigdy nie wzniecali buntów. Systematyczną pracą doszli do wysokich stanowisk państwowych oraz posiedli dużo własności ziemskich. Sytuacja tych dwóch grup znacznie zmienia się za panowania al-Hakim – pierwszego władcy arabsko-muzułmańskiego, który z takim natężaniem prześladował te dwie mniejszości religijne; Abbasydzi podobnie postępowali z chrześcijanami i żydami.

Imperium fatymidzkie przez cały czas swojego trwania miało dwóch podstawowych wrogów: Bizancjum na północy i Abbasydów na wschodzie. W walce z Bizancjum poległ ojciec al-Hakim. Sam al-Hakim, chcąc rządzić Aleppo wszedł w konflikt z Basylem II, który w konsekwencji tego oraz zburzenia Kościoła Zmartwychwstania w 1016 roku, zrywa kontakty handlowe z Egiptem.

Fatymidzi i Abbasydzi, jako dwie siły pod sztandarem islamu stanowiły dla siebie przeciwwagę. Fatymidzi nie szczędzili ani pieniędzy ani propagandy by wyeliminować kalifów bagdadzkich. Bouron wspomina o 40 tygodniach, kiedy to kazania piątkowe w Bagdadzie głoszono oddając cześć kalifowi fatymidzkiemu al-Muizz. Nie wystarcza to jednak, aby w ogólnej ocenie historii Bliskiego Wschodu osądzać, iż Fatymidzi byli w stanie zagrozić wpływom potężnych władców Abbasydzkich.

Władcy fatymidzcy propagowali ismailizm, który al-Hakim próbował podnieść do rangi religii państwowej. Ismailizm jest jednym z odłamów imamickich. Sekta ta zaakceptowała poddanie się Ismailowi. Jego ojciec, szósty imam Dżaffar as-Sadik oddalił od Ismila prawo do objęcia imamatu. Powodem była niemoralność i niesubordynacja syna. Podporządkowanie się imamowi charakteryzuje wszystkie sekty skupione wokół Alego, zięcia Muhammada. Kluczowym zagadnieniem jest tu jego prawo do dziedziczenia po Proroku. Ismailizm jest grupą silnie zhierarchizowaną. System, który następnie został zapożyczony przez Almochadów kierowany był przez 4 ministrów skupionych wokół imama oraz 12 okręgach, na czele których stało 12 Day lub Hoddża, specjalnie ubranych i otoczonych uczonymi w prawie. Postacią obdarzona wielkim autorytetem religijnym i prawnym był główny kadi. Funkcje te od początku powstania dynastii Fatymidów obejmowała rodzina al-Numan Dopiero szósty kalif na mocy jednego ze swoich kontrowersyjnych edyktów odsunął wspomnianą rodzinę od sprawowania urzędu na rzecz innej rodziny.

Główne doktryny ismailizmu głoszą, że wszystko, co jest zewnętrzne, ma sens wewnętrzny, przy czym wartości wewnętrzne, ukryte wiodą prym nad tym, co zewnętrzne. Jest to religia spirytualna, tajemna, do której tajników prowadzi inicjacja. Nauk ismailickich w fatymidzkim Egipcie udzielano na madżlisach – posiedzeniach mądrości, które odbywały się w czwartki i piątki. W roku 407 h al-Hakim znosi je, ułatwiając w ten sposób głosicielom jego boskości propagowanie nowej wiary.

 

Hakim Abu Ali al-Mansur

Noty na temat rodziny

 

al-Hakim, zwany Abu Ali al.-Mansur, urodził się w kairskim pałacu w czwartek, 23 rabbi 375 roku hidżry, 13 sierpień 985 kiedy, jak pisze De Sacy, 27 stopień Raka wszedł na horyzont.

Abu Ali był szóstym kalifem dynastii fatymidzkiej, której nazwa pochodzi od Fatimy, córki Proroka Muhammada. Arabski historyk al-Makrizi (1442) oraz francuski orientalista De Sacy wierzą w tezy wysunięte przez zwolenników dynastii, iż jej korzenie sięgają Muhammada. Założył ją Ubaid Allah nazywany przez Druzów Saida al.-Mahdi, po tym jak uciekł z as-Salamiyya do Afryki ścigany przez policję abbasydzką.Ojciec jego był żydem ale jak wiemy, żydostwo dziedziczy się po matce. Ubaid, jak podają kroniki, w młodości uczył się dobrze i posiadał szlachetna duszę. Ówczesny imam w as-Salamijja bardzo go lubił i nie posiadając dzieci przekazał mu wszelkie prawa do majątku oraz sekrety dotyczące religii. Al-Mahdi stał się bardzo bogaty, co pozwoliło mu na swobodne krzewienie nowej wiary na uchodźctwie. Znalazłszy schronienie u Berberów z plemienia Kutama osiada w Tunezji, gdzie poglądy charydżytów pozostawały w silnej opozycji do dynastii Abbasydów; De Sacy na stronie CCCL, cytując Nawayri, pisze o emisariuszach sensów wewnętrznych – ukrytych, których do Maghrebu wysyłał Ibn Maseb (niestety nie dotarłem do oryginału nazwy w języku arabskim więc nie dokonałem transkrypcji). Tam też zakłada miasto Mahdyah (bez transkrypcji), czyniąc z niego stolicę fatymidów, rządzących w Afryce i na Bliskim Wschodzie prawie przez 3 wieki.

Ojcem al-Hakim był al-Azizi. Wszyscy autorzy wspominają, iż poległ w mieście Bilbays (bez transkrypcji), gdzie prowadził kampanię wojenną przeciwko Bizantyjczykom. Bienquis cytuje al-Makriziego „Ittiaz al-Hunafaa z 386 h”, który informuje, że zaraz po śmierci do tego miasta przyjeżdża w żałobie Sitt al-Mulk w towarzystwie najważniejszych osobistości państwa, także młodego al-Hakim. U Bienquis na stronie 112 znajdujemy także notę o skorumpowanej biurokracji w Egipcie i o hipokryzji notabli państwowych, którzy spiskowali przeciwko al-Azizi aby następnie kłaniać się uniżenie przyjmując od niego prezenty. Bianquis pisze o dużym wpływie córki Sitt al-Mulk na ojca al-Hakim.

Matka al-Hakim była chrześcijanką. Syn przejawiał do niej duże przywiązanie i chętnie okazywał swoja miłość. Czym jednak tłumaczyć konfiskatę wszystkich dóbr swojej matki w 399 h.oraz brak szacunku do wiary matki okazywany przez nagminne prześladowanie chrześcijan a także zniszczenie symbolu chrześcijaństwa: Kościoła Zmartwychwstania w Jerozolimie?

Siostra al-Hakim, Sitt al-Mulk jest od niego starsza o 18 lat. Historycy chętnie wspominają o jej piękności i wystawnym życiu. Była ona również nieobojętna wobec polityki Państwa. Wysuwa się tezy o jej zaangażowaniu w zamordowanie brata.

Bouron z Nerval krótko opisują dziadka al-Hakim: al-Muizz ad-Din, założyciela Kairu. Miał on żywo interesować się astrologią. Stworzył tabele kabalistyczne, z których później korzystał także al-Hakim. al-Hakim odziedziczył po dziadku uduchowione podejście do świata. Podobno al-Muizz ukrył się na okres kilku dni a następnie opowiadał, jak to został wzięty do Nieba. Innym razem zszedł do podziemia i powiedział, że zniknął z powierzchni ziemi nie umierając tak jak inni ludzie. Ekstrawagancja al-Muizz sięgnęła tego stopnia, że w momencie, gdy pytano o dowody wiążące go z Prorokiem, położył rękę na mieczu i powiedział: „Oto twórca mojej rasy.”, następnie rzucił złotą monetę mówiąc: „Oto moje dokumenty genealogiczne.”



Nietypowa osobowość


Rzeczą charakterystyczna w opisie al-Hakim jest jego ubiór. Władca ten, który w sposób absolutny kreował sytuację wokół siebie, zadbał także o odpowiednie swoje przebranie.

W momencie przyjmowania godności dynastycznych zapewne był kierowany przez notabli państwowych, którzy na tę uroczystość przyodziali go w odświętne szaty: siedząc na białym koniu83 na głowie miał turban inkrustowany szlachetnymi kamieniami, w ręku dzierżył laskę. Nigdy więcej nie zobaczymy al-Hakim tak wystrojonego. W miarę jak rozwija się jego ekstrawagancki styl życia, jego ubiór będzie coraz skromniejszy żeby na koniec ograniczyć się do jednej szaty, przesiąkniętej potem i umazanej błotem. Dupont wspomina o zapuszczaniu brody i paznokci przez al-Hakima86. Władca ten bardzo często wybierał się na samotne przechadzki po mieście i by łatwiej wmieszać się w tłum, przebierał się za prostego człowieka.

W jednej z anonimowych ksiąg druzyjskich autor przypisuje ubiorowi al-Hakima sens religijny: „Nasz Władca nosił czarne ubrania, żeby w ten sposób przedstawić swoje znikniecie, aby poinformować swoich wiernych i poddanych, że przez 7 lat po jego zniknięciu87 będą żyć w cierpieniu i ciemnościach.”

Wagę, jaka al-Hakim przywiązywał do ubioru możemy odczytać w jego edyktach dotyczących żydów i chrześcijan. W roku 395/1004 nakazuje żydom i chrześcijanom noszenie pasów i czarnych turbanów. Bouron wspomina ten rok jako czas, kiedy to żydzi nosili żółte ubrania a na piersiach musieli zawiesić sztukę drewna z figurą przedstawiającą głową byka. Chrześcijanie nosili ubrania niebieskie a na szyi mieli zawieszony krzyż wielkości łokcia90. W roku 399 h. chrześcijanie wchodząc do łaźni nie mogli zdejmować z szyi swoich krzyży a żydzi zmuszeni byli do zachowania dzwoneczków.

Wszyscy autorzy, którzy opisują życie al-Hakima zwracają szczególną uwagę na niekonwencjonalne zachowanie tego władcy. Częste zmiany humoru, nocny tryb życia, łatwość wydawania wyroków śmierci prowokują jednych do nazwania go psychicznie chorym, innych do oddawania mu boskiej czci. Przewodnicy druzyjscy opisują al-Hakima zawsze pozytywnie: „Nasz władca będąc dobrym i nieskończenie prawym nie mógł czynić nieprawości i okrucieństw.” Czym jednak tłumaczyć zabicie wszystkich więźniów przetrzymywanych w Kairze w roku 395 h., lub morderstwo opisane przez Yahja ibn Said z roku 407 h., kiedy to al-Hakim przechadzając się po mieście wstąpił do rzeźnika i chwytając tasak, bez żadnego powodu, uderzył nim w jednego ze swoich giermków. Zranił go śmiertelnie, po czym bez jednego słowa ruszył w dalszą drogę. Dopiero późnym wieczorem przysłał całun aby owinąć i pochować nieszczęśnika. Trudno także znaleźć wytłumaczenie dla wyroków, jakie al-Hakim wydał na swoich oddanych przywódców wojskowych. Liczne przykłady jego okrucieństw znajdziemy u Canarda na str. 81 lub u Bienquisa str. 119, który opisując rewoltę antykalifa Abu Rakwa, wspomina również fatymidzkiego dowódcę Abu al-Futuh al-Fadi. Ten to po zwycięstwie nad Abu Rakwą, dwa lata później, w 399 h. zostaje skazany na śmierć przez al-Hakima. Jedenaście lat później cynizm al-Hakim sięga szczytów. Turkom oraz Berberom, którzy odważyli się stanąć w obronie mieszkańców dzielnicy Fustat, grabionej o podpalanej z rozkazu al-Hakim, odpowiada ze stoickim spokojem: „A kto rozkazał czynienie tego?”
 
To, że al-Hakim poruszał się po mieście na ośle także nie należało do ogólnie przyjętych kanonów zachowania władcy w miejscu publicznym. Chociaż pisma druzyjskie nadają temu sens religijny: „al-Hakim jeździł na ośle, co miałoby oznaczać, że nie poważa i znosi prawa zewnętrzne oraz proroków, którzy je narzucili.”, ja sądzę, że była to czysta ekstrawagancja al-Hakima.

Al-Hakim pozostawał często obojętny na nakazy islamu, które w końcu porzuca w roku 1015. Bez uprzedzenia wchodzi do komnat kobiecych w pałacu, zrywa post przed jego formalnym zakończeniem, znosi jałmużnę, wyśmiewa zwyczajowe czynności obrzędowe w Mekce. W roku 395 h. przeklina pierwszych kalifów i towarzyszy Proroka. Powoduje to powszechne oburzenie w społeczeństwie. W dekrecie, który wydał dla innowierców zezwala na powrót do ich pierwotnych wierzeń (po tym jak wcześniej zmusił ich do przejścia na islam). Dekret ten jest także świadectwem ignorancji praw islamu. Nie można raz stawszy się muzułmaninem, przestać nim być.

Al-Hakim ingerował również w to, co jedli jego egipscy poddani. Pod pretekstem, iż jedno z warzyw było przysmakiem pierwszych kalifów, zabronił jego konsumpcji. Innym razem nakazał wstrzemięźliwość w stosunku do wszelkich potraw żelowanych, gdyż te kojarzyły się mu z odchodami psa. Nakazał wrzucić do Nilu miód, daktyle, rodzynki wszelkie produkty mogące być przydatne do produkcji alkoholu105. Nakazy dotyczące spożycia napojów al-Hakim wydawał i zawieszał kilka razy. W roku 396 h odwołał prohibicję ponieważ jeden z lekarzy o nazwisku Mukaszszir106 polecił na jego dolegliwości zdrowotne spożywanie wina.

Głównym zainteresowaniem al-Hakima była astrologia. Obserwując gwiazdy każdego wieczora szukał odpowiedzi na nurtujące go pytania dotyczące przyszłości. Zdarzyło się także, iż zwoływał późno w nocy najważniejszych mędrców i na sekretnych posiedzeniach informował ich o znakach, jakie odczytał w swoim obserwatorium na Mukattam. W pałacu czwartego kalifa fatymidzkiego zawsze gościło wielu ludzi nauki. al-Hakim chętnie konsultował z nimi swoje decyzje – zwłaszcza na początku swoich rządów. Kair w związku z tym, że al-Hakim promuje naukę przyciąga naukowców z całego świata arabskiego. Władca ten stworzył wielką bibliotekę, założył pierwszy uniwersytet islamski zwany Dar al-Ilm lub Dar al-Hakim. Zbudował obserwatorium astrologiczne na wzgórzach Mukattam.

Rządy szóstego kalifa fatymidzkiego


Koniec IV wieku hidżry, który jest nazwany przez wielu renesansem islamu, to wiek rządów w Egipcie bardzo charakterystycznego władcy. Bienquis, pisząc o al-Hakime porównuje go do postaci z „Baśni 1000 i jednej nocy”. Dysponując wielkim skarbcem, manipulował całym imperium dając upust swoim fantazjom. Śmierć ojca pozbawia al-Hakima dzieciństwa i karze w wieku 11 lat, 5 miesięcy i 6 dni, przejąć tron dynastii fatymidów. Niedojrzałe psychicznie do sprawowania rządów dziecko popada w dewiację, co doprowadza w roku 389 h. do wydania polecenia zabicia pierwszego ministra Egiptu, Bardżiawana. Młody morderca ma zaledwie 14-15 lat. W wieku 20 lat zabija wszystkich, którzy ośmielają się źle mówić o Alim lub Fatimie. W tym czasie wydaje także dekrety przeciwko chrześcijanom i żydom. Zabrania picia alkoholu i poruszania się po Kairze na koniu. Zmienia także godziny modlitw ustalone od wieków. Ekstrawaganckie rządy al-Hakima trwały nienaruszone przez lata. Wokół niego panował strach i trwoga. Nikt nie ma odwagi sprzeciwić się decyzjom władcy. Jakakolwiek niesubordynacja rozbudza w nim napady choleryczne, co pociąga za sobą krwawe represje względem poddanych.

W roku 405 hidżry dochodzi do tego, że al-Hakim ogłasza się Bogiem i karze w miejscu Bismi Allah mówić Bi-Amr-al-Hakim. Młody władca „młody Bóg” miał wtedy 30 lat, wiek objawień chrystusowych i mahometańskich. Al-Hakim umiera a raczej znika w wieku 36 lat mając na terenie Egiptu, Maghrebu i Syrii licznych emisariuszy głoszących jego boskość i nową religię.

Rządy Hakima możemy podzielić na dwie fazy. Pierwsza z nich to rządy pośrednie tzn. al-Hakim sprawował władzę za pośrednictwem pierwszych ministrów. Druga faza to rządy personalne al-Hakima, które nota bene były ostatnimi rządami kalifackimi w historii Arabów.

Ibn Ammar służył kalifowi jako szef państwa przez dwa lata. Faworyzował berberów w wojsku i administracji państwowej co doprowadziło go do konfliktu z Bardżiawanem, wychowawcą młodego al-Hakima. Bardżiawan namawia gubernatora Damaszku, z pochodzenia Turka, do ataku na Egipt. Pokonany przez jednego z generałów Ibn Ammara wchodzi następnie w kontakt z niedawno odwołanym gubernatorem Tripoli, co doprowadza do wybuchu powstania. Ibn Ammar zostaje pokonany a następnie zabity.
Bardżiawan, drugi z wodzów al-Hakima obejmuje rządy na początku 387 h. Al-Hakim nie lubił go, gdyż w młodości ten nazwał go jaszczurką. Nie było to jednak jedyne zmartwienie nowego gubernatora. Ofensywa Bizantyjczyków na północy Syrii, bunty w Tyr, Damaszku i Barka wypełniły trzy lata rządów. Nerwal sugeruje bardzo ścisłe kontakty Bardżiawana z siostrą al-Hakima, Sitt al-Mulk. Nie jest to wykluczone, ale żaden z cytowanych przeze mnie autorów nie potwierdza tej tezy. Nieudana współpraca z kalifem doprowadza w końcu, w roku 389 h., do śmierci Bardżiawana. Został on zamordowany przez jednego z giermków al-Hakima. Od tej pory zaczynają się rządy, które nie miały dotąd precedensu. Rządy nastrojów, humorów, infantylnych zachcianek. Rządy, które wzbudziły powszechny terror, rządy sięgające granic absurdu.

Historycy nie podają zbyt wiele przykładów wspaniałomyślności al-Hakim, ale…po śmierci Bardżiawana kalif zaczyna swoje samotne wędrówki po Fustat. Przechadzając się ciemnymi zaułkami miasta styka się z problemami trapiącymi jego poddanych. W roku 398 h. widząc biedę na ulicach Egiptu rozkazuje zrewidować domy bogatej dzielnicy Kairu w poszukiwaniu zboża. Ustala urzędowe ceny chleba. Canard, cytując Jahja, wspomina o zniesieniu przez al-Hakima uciążliwych podatków zgodnych z szaria: z transportu i transakcji handlowych.

Al-Hakim dbał również o morale społeczeństwa. Rozwiązłe życie Egipcjan, które obserwował podczas swoich spacerów, zmusza go do wydania edyktów dotyczących spożycia alkoholu, które dotyczyły zarówno innowierców, jak i muzułmanów. W łaźni należało przebywać z przepaską na biodrach. Dwuznaczne spacery nad brzegiem Nilu również zostają zakazane. Kobiety chrześcijańskie otrzymały zakaz uczestnictwa w świętach cyklicznych wyznaczonych przez kalendarz chrześcijański oraz uroczystościach związanych z Nilem i wegetacją. Aby zmusić kobiety do pozostania w domach, zakazał szewcom produkowania damskich butów.

Al-Hakim dużą część swoich rządów poświęcił tworzeniu specjalnego regulaminu dla żydów i chrześcijan mieszkających w Egipcie. Władca skonfiskował także dobra zakonów i kościołów. Wszystkich tych, którzy nie chcieli przejść na islam zmusił do emigracji na ziemie Bizancjum. W końcu dopuścił się profanacji najważniejszej świątyni chrześcijańskiej w Jerozolimie.

Za rządów al-Hakima imperium Fatymidów nie utraciło nic ze swojego terytorium, choć od roku 390 do 411 h. obserwujemy liczne rebelie na terenie Egiptu i Syrii. Największą aktywność miały wojska stacjonujące w Syrii, gdzie walczyły przeciw buntownikom w Tyrze i Damaszku, Beduinom w Palestynie oraz Kilabitom, Hamdanidom i Bizantyjczykom w północnej Syrii. Największe bezpośrednie zagrożenie stworzyły bunty w samym Egipcie. Pierwszy z nich wybuchł w regionie Buhayra, na południowy - wschód od Aleksandrii. Drugi z nich, znacznie groźniejszy, wywołany także przez plemię Banu Kurra pod przewodnictwem Abu Rakwa (książę umajjadzki uzurpujący sobie prawo do urzędu kalifa) dotarł aż do bram Kairu. Canard wskazuje, iż w owym czasie, w związku z bardzo realnym zagrożeniem, kalif brał pod uwagę między innymi ucieczkę do Syrii. Podczas dwóch lat trwania rebelii al-Hakim aby pozyskać lud opróżnia publiczne zapasy na rzecz biednych rodzin ze starego portu, bez rozgraniczeń na pochodzenie czy wiarę, uwalnia także setki niewolników. Dupont wspomina na stronie 119 sumę 1 miliona dinarów, za która kalif miał przekupić sunnitów i stworzyć silną armię. Pierwsze bitwy z Abu Rakwą skończyły się niepowodzeniem dla al-Hakima, choć jego sprzymierzeńcami byli poddani hamdaniccy z Syrii i Beduini z plemienia Ṭajjit. W końcu al-Fadl ibn Salih w roku 396 h./1006 zwycięża Rakwę pod Fayyūm. Antykalifa promuje także powstanie w Palestynie w roku 403 h. Plemię Ṭajjit oraz paru dawnych notabli al-Hakim wybrało przywódcę Mekki na swojego przewodnika. Al-Hakim nauczony poprzednimi rebeliami rezygnuje z argumentów siły armii i wykorzystując potęgę swojego skarbca knuje intrygi między prowodyrami rebelii, co prowadzi rychło do jej upadku.

Niewyjaśnione zniknięcie kończy jego 22 letnie rządy. Księgi druzyjskie określają zaginięcie al-Hakima na 412 rok hidżry. Historycy wskazują 27 szawwal 411 h. jako datę zamordowania szóstego kalifa fatymidzkiego. Okoliczności zaginięcia są bardzo różnie opisywane przez autorów cytowanych przeze mnie. Stałymi faktami występującymi wszędzie są: al-Hakim wyszedł jak zawsze wieczorem na przechadzkę do obserwatorium na Mukattam. Był w towarzystwie więcej niż jednego giermka i oczywiście poruszał się na ośle. W trakcie poszukiwań odnaleziono zwłoki niewolnika, błąkającego się osła oraz ubranie al-Hakim z nie rozpiętymi guzikami. Jako zabójcę imama wskazuje się nieznanego fanatyka lub siostrę Sitt al-Mulk. Bouron informuje nas, iż wielu mieszkańców Kairu nie wierzyło w śmierć al-Hakima i twierdzili, że udał się na pustynię aby tam dokończyć w spokoju swoje życie i formułować myśli nawiedzone. De Sacy cytuje anonimowe pismo druzyjskie z 9 roku Hamzy mówiące, iż al-Hakim zniknął w podziemiach i wstąpił w skałę nazwaną Sedd Escander (bez transkrypcji), aby w niej pozostać aż do czasu, kiedy spodoba mu się objawić.

Nowa religia


Kamal Dżumblat: „Druzizm jest religią jedności elementarnej rzeczy i bytów. Jest jednością zasadniczą świata w jego formie spirytualnej i fizycznej. Na początku był Bóg, świat i dusza. W końcu nastała całość, jedna istota.”

Z ksiąg druzyjskich: „Dlaczego, jeżeli wypytuje się nas, odrzucamy wszystkie księgi za wyjątkiem Koranu? Wiedzcie, jako że zmuszeni jesteśmy chować się za zasłoną mahometanizmu, było rzeczą niezbędną przyjęcie Księgi Muhammada.”

Osoba al-Hakima, która przez cały czas sprawowania jego rządów rozbudzała silne, mieszane uczucia w społeczeństwie, stała się w końcu, na 11 lat przed jego śmiercią, obiektem uwielbienia, kultu bożego. Cztery wieki po nawiedzeniach Muhammada część świata islamskiego zapragnęła mięć ucieleśnienie Boga, który zstąpił na ziemię na podobieństwo Chrystusa lub bogów z dalekiego wschodu. Emisariusze nowej wiary przybyli z Persji, gdzie islam zawsze miał charakter bardziej uduchowiony. Miało to swoje podłoże w dawnych wierzeniach perskich.

Pierwszym, który odważył się mówić o Bogu przebywającym w al-Hakime, przybył do Egiptu w roku 409 h. i jego imię było Hasan ibn Hajdar al.-Farhani, nazywany często al-Aghram. Al-Aghram zaprzeczył profetycznej misji Muhammada i namawiał do czynienia wszystkiego tego, co jest zabronione przez prawa koraniczne. Niektóre źródła donoszą, że al-Hakim tak spodobało się przesłanie al-Aghrama, że zaprosił go do pałacu, ubrał w piękne stroje i przyjął go do swojego orszaku. Kariera jego trwała jednak bardzo krótko. Po 8 dniach został ograbiony i zabity przez tłum. Jedno ze źródeł głosi, że po tym jak al-Aghram w meczecie usiłował przeczytać pismo zaczynając od słów: „Bismil-Hakim al-rahman al-rahim…” tłum rzucił się na niego i jego towarzyszy zabijając ich wszystkich, al-Aghramaowi zaś udało się bezpiecznie zbiec.

Następnie w roku 410 pojawia się Hamza ibn Ali ibn Ahmad al-Zawzani, pokusznik, pochodzący z miasta Ruzun (bez transkrypcji). W meczecie obok Bab al-Nasr zaprasza ludzi do kultu al-Hakima i ogłasza się przewodnikiem tych, co uwierzyli. Nadaje tytuły i przypisuje obowiązki w nowym zgromadzeniu. Hamza tworząc swoje księgi często sięga do zabronionych dzieł Pitagorasa i Platona.

Kolejnym emisariuszem głoszącym boskość al-Hakim jest Muhammad ibn Ismail Nasztakin al-Darazi, zrodzony z Turka i czarnoskórej matki. Był adeptem i misjonarzem sekty ismailitów. W pałacu al-Hakima kierował finansami. Mistyczna genealogia Daraziego głosiła, iż dusza Adama wstąpiła do Alego aby następnie przelać się na al-Hakima i pozostać w nim na zawsze. Hamza i al-Darazi rywalizowali ze sobą, co jak sugeruje Perillier mogło doprowadzić do zamordowania al-Daraziego przez Hamzę.

Nazwa wspólnoty religijnej „Druzowie” pochodzi prawdopodobnie od Nasztakina, ale wszyscy autorzy są zgodni co do tego, że podłoże teoretyczne tej religii stworzył Hamza – autor między innymi „Aktów Zawieszonych”, których treść znajdujemy u De Sacy. Nowa wspólnota nazywała się al-Muwahhidun (jednoczący, monoteiści) lub Duruz. Pierwsza z tych nazw nie budzi żadnych zastrzeżeń i chętnie jest używana przez wyznawców al-Hakima jak i przez naukowców. Podróżując po Syrii często poprawiano mnie, gdy używałem terminu Duruz. Wyjaśnienia były różne, ale najczęściej wspominano al-Daraziego i nie chciano by kojarzyć ich wiarę tylko i wyłącznie z tym jednym głosicielem ich wiary.